Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis

Ewa Data-Bukowska, Kenneth Holmqvist

Struktura semantyczna szwedzkich zaimków wskazujących denna i den här

Dlaczego użycie jednego zaimka w danym kontekście jest postrzegane jako bardziej odpowiednie aniżeli innego? Czym uzasadnić na przykład fakt, że zaimek denna jest we współczesnym języku szwedzkim konsekwentnie wykorzystywany w różnego rodzaju rozporządzeniach i w pytaniach zadawanych w teleturniejach, podczas gdy den här nie pojawia się w nich w zasadzie nigdy? Jak to możliwe, że den här sprawdza się lepiej w przekleństwach niż zaimek denna? Najbardziej naturalną odpowiedzią na te pytania wydaje się być stwierdzenie, że u podstaw różnego sposobu wykorzystania tych zaimków w języku leży ich różne znaczenie. Tymczasem denna i den här są tradycyjnie traktowane jako wyrażenia synonimiczne. Czy tak jest jednak w rzeczywistości?

Przyjmując perspektywę językoznawstwa kognitywnego, autorzy artykułu podejmują próbę odpowiedzenia na postawione powyżej pytania. Odrzucają oni istnienie zjawiska synonimii w języku i wykorzystując Langackerowski model gramatyki wykazują, że szwedzkie zaimki denna i den här powinny być rozpatrywane jako dwie różne struktury semantyczne, służące wyakcentowaniu różnych aspektów obiektywnie istniejącej sytuacji – w zależności od indywidualnych preferencji nadawcy i zaistniałych w komunikacji warunków. W celu uwidocznienia podstawowej różnicy semantycznej między tymi zaimkami zostaje wykorzystane pojęcie subiektyfikacji, umożliwiające zwrócenie uwagi na różną rolę konceptualizatora jako obiektu konceptualizacji w konstruowanym obrazie językowym. Podczas gdy w przypadku denna konceptualizator pozostaje obserwatorem z boku, rejestrującym to, co znajduje się w jego polu widzenia, w konceptualizacjach z wykorzystaniem den här angażuje się on wyraźniej w zdarzenia, o których mowa. Konstruowana w różny sposób rola konceptualizatora wpływa także na sygnalizowany przez omawiane zaimki kontrast i stopień bliskości wskazywanego przez nie obiektu.

Treść rozdziału w pliku PDF

Andrzej S. Feret

Einige Bemerkungen zum Partizip

Das Partizip – die so genannte Form tritt in jeder Grammatik auf. Auf welche Weise sie auch immer beschrieben werden mag, werden kaum Versuche unternommen, sie zu definieren. Liegt ihr Wesen auf der Hand, so dass man es nicht mehr braucht? Oder vielleicht funktioniert es im linguistischen Bewusstsein als althergebracht, so dass alle Fragen und Bedenken als restlos beseitigt gelten? Dass dies bei weitem nicht so ist, wird anhand zweier Sprachen dargestellt, die über zwei verschiedene „Partizipialsysteme” verfügen. In Anlehnung an mehrere Beschreibungs- und Analysemodelle werden Faktoren angesprochen, die zusammen das Phänomen ‘Partizip’ ausmachen: Wortklassenzugehörigkeit, Kategorien, Nomenklatur, Prinzip der „Subjektidentität” sowie deren Funktionen.

Treść rozdziału w pliku PDF

Monika Jazowy-Jarmuł

O kategorii posesywności w języku szwedzkim i polskim - studium oparte na analizie tłumaczeniowej

Głównym celem niniejszego artykułu było znalezienie w języku polskim translacyjnych ekwiwalentów szwedzkich wykładników kategorii posesywności oraz porównanie owych ekwiwalentów z oryginałem pod względem struktury i treści. Przeprowadzenie takiego porównania wymagało najpierw dokonania opisu wskaźników kategorii posesywności w języku szwedzkim polegającego na przyporządkowaniu im cech formalnych oraz cech znaczeniowych. Punkt wyjścia analizy stanowiły trzy wyodrębnione w części opisowej grupy wykładników dzierżawczości w języku szwedzkim, tzn. wskaźniki gramatyczne, leksykalne i leksykalno-gramatyczne. Analizie poddane zostały, dokonane w procesie tłumaczenia, przekształcenia struktur gramatycznych i leksykalnych, co umożliwiło prześledzenie decyzji podjętych przez tłumacza w przypadku, gdy niemożliwe było osiągnięcie tożsamości tłumaczenia z oryginałem pod względem formalnym i znaczeniowym. Podstawę uogólnień teoretycznych stanowiła analiza materiału językowego zaczerpniętego ze współczesnego języka literackiego.

Tabela w części podsumowującej przedstawia zanalizowane przez autorkę wykładniki kategorii posesywności w języku szwedzkim z ich translacyjnymi odpowiednikami w języku polskim.

Treść rozdziału w pliku PDF

Magdalena Jodłowska-Ebo

O karaimskim ‘poniedziałku’ raz jeszcze

System nazw tygodnia w różnych językach tureckich (a także językach Kaukazu, językach wołżańskich, permskich oraz ugryjskich) jest równie ciekawy, co zawiły, a przy tym wydaje się, że pewne modele nazewnicze są w tych językach bardzo sobie bliskie.

System karaimskich nazw tygodnia jest przynajmniej pod jednym względem paralelny do systemów języków ościennych, tzn. traktuje poniedziałek jako dzień rozpoczynający tydzień. Można by w tej sytuacji oczekiwać, że karaimska nazwa poniedziałku (yexbaškün) będzie sugerować początek tygodnia (por. karaczajski), a rozumiana mogłaby być jako ‘pierwszy’, ‘święty’ bądź ‘dobry’ (yex-) + ‘początkowy dzień’ (-baškün). Żadne ze znaczeń yex nie komponuje się jednak w sposób naturalnie zrozumiały ze znaczeniem ‘początkowy dzień’, wskutek czego syntagma pozostaje etymologicznie niejasna. W tym kontekście istotny jest fakt, że w języku karaczajskim mamy obok iyik-kün ‘niedziela’ także samodzielne użycie wyrazu iyik ze znaczeniem ‘tydzień’. Proces semantyczny można tu sobie wyobrazić następująco: karaczajskie iyik-kün ‘niedziela’ (dosł. pierwotnie ‘święty dzień’) zostaje skrócone do samego iyik, gdyż każdorazowe dodawanie wyrazu kün ‘dzień’ w rozmowie jest zbędne, skoro kontekst wyraźnie dotyczy tygodnia. W kulturze ludowej odległości czasowe bywają mierzone właśnie niedzielami, a nie osobnym pojęciem tygodnia, jak np. w pol. dial. minęły dwie niedziele. Sądzić wolno, że podobnie i w języku karaczajskim doszło do zmiany ‘niedziela’ ( = ‘święty dzień’) > ‘tydzień’.

Opierając się na powyższym wzorcu możemy przyjąć, że także w języku karaimskim wyraz yex (przypuszczalnie etymologicznie niezwiązany z iyik ‘świety’, lecz z ogtur. yeg ‘dobry, lepszy’), przeszedł w nazwie niedzieli taką samą ewolucję jak karaczajskie iyik i przez jakiś okres miał również znaczenie 'tydzień' (brak poświadczenia w słowniku karaimskim nie ma, jak wiadomo, większej wagi dowodowej wobec ubóstwa leksykografii karaimskiej).

W tej sytuacji w języku karaimskim wyraz yex występuje w dwóch nazwach dni tygodnia, w etymologicznie różnych znaczeniach: starszym i powszedniejszym: 'dobry'; efemerycznym i wtórnie z tamtego powstałym: 'tydzień'. Tym samym nazwa niedzieli znaczy dosłownie ‘dobry (yex) dzień (kün)’, a nazwa poniedziałku: ’tygodnia (yex) początkowy (baš) dzień (kün)’.

Treść rozdziału w pliku PDF

Małgorzata Kniaź

The functioning of dialect in the Egyptian press

The written form of Colloquial Arabic is used in texts that are perceived as marginal to the concerns of serious journalism, such as captions in cartoons. In Egypt, Cairene Arabic appears in newspapers and magazines, mainly in popular material such as sports and fashion reporting, and in advertising. But dialect in Egypt has a higher status than elsewhere in the Arab World, and is used in more serious journalism, including feature articles, interviews and reports. Although its use is mostly limited to quotation, one can periodically find long passages of it. The quantity of dialect used in a text depends on the language policy of the newspaper, the general aim of an author and the kind of article in which it appears. The main goal of this study is to show how dialect can function in the Egyptian press. With this end in view, I present an analysis of two articles that were published in a monthly sports magazine. The first is an interview. The language is marked by switching between Modern Standard Arabic and different levels of Cairene Arabic. There are few passages written either fully in dialect or fully in MSA; most are evenly mixed. It seems that such an application of dialect aims to imitate ordinary conversation, giving the discourse have the appearance of being spontaneous, extemporaneous, and therefore more credible. The second article is a feature written mostly in MSA. The passages of dialect are introduced to engage readers and create a sense of closeness – a one-of-us feeling between the author and readers. In contrast to the first article, one can observe here sharp boundaries between dialect and MSA passages.

Treść rozdziału w pliku PDF

Justyna Leśniewska

Kolokacja a użycie języka obcego

Artykuł poświęcony jest przeglądowi badań empirycznych dotyczących używania kolokacji (syntagm konwencjonalnych) przez osoby uczące się języka angielskiego jako obcego, zwłaszcza na poziomie zaawansowanym. Z przeglądu tego wynikają trzy główne wnioski. Po pierwsze, kolokacje to często problem typowy dla zaawansowanych użytkowników języka obcego, których zakres słownictwa jest stosunkowo duży, natomiast nie dorównuje mu poziom wiedzy kolokacyjnej. Ponieważ granica pomiędzy znaczeniem słowa a jego restrykcjami kolokacyjnymi jest niewyraźna, zrozumiałe jest przenoszenie asocjacji leksykalnych z języka ojczystego na język obcy. Po drugie, odchylenia od normy frazeologicznej nie muszą być postrzegane jako błędy; mogą mieć bardziej subtelny i często „ukryty” charakter, więc dopiero przy analizie dużej ilości tekstów okazuje się, że częstotliwość użycia pewnych związków frazeologicznych jest inna niż w przypadku rodzimych użytkowników języka. Po trzecie, zaobserwowane różnice występują głównie jeśli chodzi o kolokacje o średnim poziomie łączliwości i niskim poziomie idiomatyczności.

Treść rozdziału w pliku PDF

Olga Najfeld

Обозначение даты в актах Соловецкого монастыря XV-XVI вв

Настоящая статья рассматривает способ определения даты в деловых текстах XV-XVI вв. на материале сборника Актов Соловецкого монастыря 1479-1571 гг. Анализ показывает, что все календарные даты образовывались по единой схеме: год (от сотворения мира), месяц и день. В исследованных текстах имена числительные могли быть представлены или формами типичными для разговорной речи (сорок алтын, девяносто pублев) в текстах грамот, или формами, присущими церковнославянскому языку (четыредесятаго июля, девятдесят девятаго, пятаго на десять, девятынадесят) при определении даты. Автор статьи пытается вкратце представить этимологию некоторых числительных (40, 90), а также обращает внимание на морфологию и синтаксис.

Treść rozdziału w pliku PDF

Andrzej Pawelec

Śmierć metafory

W niniejszym artykule poddaję krytycznej analizie ideę „metafory pojęciowej” rozwiniętej przez Lakoffa i Johnsona. W ich ujęciu „metafora” nie polega już na „twórczym użyciu języka”, lecz na „transferze pojęciowym” w „nieświadomości kognitywnej”. Ta zmiana perspektywy prowadzi do daleko idących konsekwencji w obrębie teorii znaczenia, a nawet natury ludzkiej. Moim celem jest prezentacja jednego z aspektów nowego ujęcia - kwestii metafory „żywej i martwej”. Dla rozjaśnienia tej kwestii przeciwstawiam kognitywną teorię metafory Lakoffa i Johnsona romantycznej wizji metafory i języka, przedstawionej na przykładzie wypowiedzi Humboldta, Shelleya i Richardsa.

Treść rozdziału w pliku PDF

Iwona Piechnik

Tendances typologiques de l’ablatif, du génitif et du partitif a l’exemple de quelques langues de l’Europe

Cet article aborde des tendances observables dans différentes langues européennes dans lesquelles il y a une sorte de continuum cognitif se traduisant dans les cas grammaticaux de l’ablatif, du génitif et du partitif. Il est probable que dans la langue proto-indo-européenne le sens de l’ablatif spatial a évolué pour engendrer, a part l’ablatif proprement dit, le génitif – son sens secondaire et abstrait exprimant surtout l’appartenance et la possessivité, mais aussi d’autres nuances comme p.ex. la partititivité. Ensuite, ce génitif indo-européen avec son « bagage » de l’ablatif a probablement influencé l’emploi de la désinence séparative (*-tA) dans les langues finno-baltes grâce au voisinage des langues balto-slaves. A l’origine, cette désinence avait eu une valeur purement spatiale dans les langues ouraliennes, et n’a évolué vers le cas quasiment purement grammatical de partitif que dans les langues finno-baltes. Une évolution similaire, du sens de séparation spatiale vers celui, parmi d’autres nuances, d’appartenance/possessivité, est visible dans l’exemple de la préposition latine de, qui, au début, a surtout servi pour exprimer la provenance, mais qui a développé au fil du temps différentes nuances comme l’appartenance, la partitivité, etc. Aujourd’hui, dans les langues romanes, et particulierement en français, on peut observer un large éventail de l’emploi de cette préposition (qui a, entre autres, remplacé le génitif latin), dont l’emploi d’article partitif.

Treść rozdziału w pliku PDF

Grażyna Pietrzak-Porwisz

The semantics of ‘white’ in Polish and Swedish

The paper presents a contrastive analysis of Polish and Swedish expressions featuring the term ‘white’, in particular as the adjectives biały and vit. The semantics of the colour is reconstructed through the analysis of the collocability of the corresponding adjectives with names of different classes of objects and phenomena, both in the literal and figurative senses. An attempt is made to discover similarities and differences between the analysed words.

In the case of ‘white’ it is important to differientiate between quantitative and qualitative aspects of the colour, that is, between its luminosity and quality. Quantitatively, both adjectives prototypically refer to daylight. Qualitatively, ‘white’ is linked to snow. This is supported not only by the collocability but also by the linguistic connotations that arise from the prototypical meanings. ‘White’ is associated on the one hand with ‘bright’ and ‘legal’ and on the other hand with ‘clean’ and ‘moral’. Both prototypical references are associated with ‘good’.

Other meanings for the adjectives not derived from their protytypes are ‘unknown’, ‘lacking’, and ‘conservative’. Both adjectives are also used in expressions describing humans.

The differences between the languages appear minor. Biały and vit show similarity in the collocability and in the set of semantic connotations.

Treść rozdziału w pliku PDF

Marek Stachowski

Zapożyczenia arabskie w językach jenisejskich XVIII wieku a problem lig językowych na Syberii

Niniejsze studium jest kontynuacją pracy rozpoczętej w Stachowski [im Druck]. Mimo że nieliczne, zapożyczenia perskie i arabskie w językach jenisejskich XVIII w. są jednak bardzo istotne dla poznania dziejów kontaktów leksykalnych na Syberii, gdyż narody jenisejskie nie miały nigdy bliższych związków z narodami muzułmańskimi, toteż słownictwo z języka arabskiego i perskiego mogło do nich dotrzeć tylko za pośrednictwem innych narodów. Jeśli analiza językoznawcza pozwoli ustalić, które drogi przenikania tych słów są realne, pozwoli to jednocześnie ocenić także realność istnienia proponowanych do tej pory (choć zwykle bez przedstawienia bliżej przeanalizowanych dowodów) lig językowych bądź wspólnot komunikatywnych w dziejach języków Syberii. Obserwacje materiału wyrazowego przedstawione w obu tych pracach w dużej mierze się pokrywają: (1) Wyrazów arabskich jest w języku tuwińskim i tofałarskim więcej niż perskich; (2) Wśród wyrazów tak arabskich jak i perskich nie ma ani jednego, który by występował tylko na prawym brzegu Jeniseju (tuw. i tof.), ale nie na lewym; (3) Tylko jeden spośród wyrazów perskich (nan ‘chleb’) dotarł do języków jenisejskich od północy, tj. poprzez języki uralskie; wśród zapożyczeń arabskich nie ma takiego przypadku; (4) Tzw. “Liga Górnojenisejska” (Helimski 2003: 158) obejmuje język kamasyński, matorski, szorski i chakaski; badany tu materiał – podobnie jak materiał perski – nie dostarczył żadnych poświadczeń, że mogłyby do niej, jak sądzono, należeć również tuwiński i tofałarski; (5) Podobnie ani wyrazy arabskie ani perskie nie dają podstaw uznania istnienia tzw. “(?) Ligi Jenisejskiej”, którą Helimski (2003: 161) słusznie opatrzył znakiem zapytania.

Treść rozdziału w pliku PDF

Grzegorz Szpila

A review of Polish and Italian phraseological lexicography

The paper discusses four dictionaries presenting Polish and Italian phraseological units. The author focuses on the description of the content of the lexicons and attempts to examine the ways in the which the respective authors deal with providing Italian fixed expressions with their Polish equivalents.

Treść rozdziału w pliku PDF

Ewa Witalisz

Transfer w pisaniu w języku obcym: kompetencja językowa a umiejętność komponowania tekstu

Transfer jest typowo kojarzony przez nauczycieli języka obcego z negatywnym wpływem języka pierwszego na rozwój kompetencji w języku drugim. Świadectwem takiego transferu są liczne błędy, które wynikają ze stosowania przez uczących się nieprawidłowej strategii dosłownego tłumaczenia struktur językowych. Jednakże w przypadku rozwijania sprawności pisania w języku obcym, transfer dotyczy nie tylko kompetencji językowej, ale także umiejętności komponowania tekstu. Wyniki badań w tej dziedzinie nie są jednoznaczne: niektórzy językoznawcy podkreślają różnice pomiędzy komponowaniem tekstu w języku pierwszym i drugim, inne potwierdzają podobieństwa, dzięki czemu studenci sprawnie piszący w swoim języku również sprawnie komponują tekst w języku obcym, a więc w tym zakresie można spodziewać się transferu pozytywnego.

W niniejszym artykule kwestie transferu językowego oraz umiejętności komponowania tekstu zostały zilustrowane przez autorkę przykładami z badań własnych nad rozwojem sprawności pisania na poziomie zaawansowanym u Polaków uczących się języka angielskiego jako obcego.

Treść rozdziału w pliku PDF

Jacek Barański (Instytut Filologii Germańskiej)

O kategorii strona czynności czasownika w ujęciu kontrastywnym niemiecko-polskim. Próba analizy semantycznej na podstawie teorii walencji

Przedmiotem artykułu jest opis porównawczy gramatycznej kategorii strony czasownika w języku niemieckim i w języku polskim. Powyższa analiza została przeprowadzona na podstawie aparatu pojęciowego, stosowanego w językoznawstwie germanistycznym. Nie oznacza to jednak pominięcia osiągnięć językoznawstwa polonistycznego. Artykuł zawiera odniesienia zarówno do publikacji starszych (Szober 1963), jak i najnowszych dokonań wybitnych językoznawców (Polański 2003, Nagórko 2006). Celem głównym jest próba przedstawienia omawianej kategorii gramatycznej w świetle teorii walencji, uwzględniając walencję czasownika zarówno na płaszczyźnie składniowej, jak i na płaszczyźnie semantycznej, co pozwala przyjąć odpowiednie tertium comparationis, stanowiące warunek konieczny dla przeprowadzenia analizy kontrastywnej.

Treść rozdziału w pliku PDF

Renata Bura (Instytut Filologii Słowiańskiej)

Phraseology in the Upper Sorbian Bible of 1728 against the Czech-Polish background

The old Bible translations exerted a considerable influence on the development of national languages and their vocabularies. The Bible has always been a source of set phrases (expressions, sayings and idioms), that enriched Slavic languages as well as other languages rooted in the Christian tradition. The Protestant Bible, published in 1728 in Lusatia, played the same role for the Upper Serbian language as the Holy Bible of Jakub Wujek (1599) played for the Polish Language, and the Kralice Bible (1579-93), published by the Evangelical Church of Czech Brethren, played for the Czech language. The Sorbian Bible was the first complete translation of Sacred Scripture into Sorbian. It influenced the life of the Sorbs as well as their language. A considerable part of the Upper Sorbian biblical phraseology was based on this Bible.

Treść rozdziału w pliku PDF

Marta Dąbrowska (Instytut Filologii Angielskiej)

Czy style konwersacyjne kobiet i mężczyzn są uniwersalne?

Niniejszy artykuł wpisuje się w popularny, obecnie zwłaszcza na Zachodzie, nurt analizy języka płci, starając się włączyć w zakres tych badań także dość ubogi pod tym względem dorobek odnoszący się do języka polskiego. Tematyka pracy została zainspirowana jednym z badań przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii. Opierając się na przeprowadzonym eksperymencie, polegającym na opisaniu przedstawionych respondentom bodźców wizualnych z udziałem 40 osób (Brytyjczyków oraz Polaków obu płci), autorka niniejszego artykułu bada takie elementy nagrań, jak przeciętna długość opisu, liczba i charakter użytych przymiotników i przysłówków, frekwencja i typologia modyfikatorów i intensyfikatorów, użycie zdrobnień, liczba użytych nazw kolorów. Analiza powyższych aspektów zachowania werbalnego kobiet i mężczyzn w obu kulturach wykazuje widoczne różnice w średniej długości przedstawionych opisów między kobietami i mężczyznami oraz różnice kulturowe. Ponadto wskazuje na znacznie bardziej emocjonalny charakter wypowiedzi kobiet (wynikający z liczby, jak również charakteru przymiotników i przysłówków oraz modyfikatorów i intensyfikatorów), szczególnie Brytyjek, a także na różnice między kobietami i mężczyznami obu narodowości, wynikające z częstego użycia zdrobnień w języku polskim.

Treść rozdziału w pliku PDF

Piotr Dąbrowski (Instytut Filologii Romańskiej)

Semantyka rzeczownika sentiment a typy struktur semantycznych: grupy typu sentiment + de + N₂

Niniejszy artykuł stanowi próbę analizy struktury semantycznej francuskich grup dwuimiennych połączonych przyimkiem „de”, konstytuowanych przez rzeczownik „sentiment” ze szczególnym uwzględnieniem relacji semantycznej istniejącej pomiędzy „sentiment”, a rzeczownikiem w pozycji przydawki przyimkowej. Analiza ta polega głównie na określeniu miejsca, jakie sens reprezentowany przez rzeczownik podrzędny zajmuje w strukturze semantycznej implikowanej przez „sentiment”. Z uwagi na przyjęte założenie, właściwe dla gramatyki SENS-TEKST Mielczuka i Żółkowskiego oraz dla składni semantycznej Karolaka, iż struktura semantyczna determinuje strukturę formalną (a nie odwrotnie), pierwsza część artykułu poświęcona jest stworzeniu eksplikacji sensu reprezentowanego przez rzeczownik „sentiment”, natomiast druga – klasyfikacji korpusu według semantycznej roli rzeczownika w funkcji przydawki przyimkowej.

Treść rozdziału w pliku PDF

Adam Fałowski (Instytut Filologii Wschodniosłowiańskiej)

Неясные слова в Matepiaлах до словника писемної та книжної української мови XV-XVIII cт. Е. Тимченко

В 2002-2003 гг. через сто лет после своего возникновения вышел в свет первый вполне научный исторический словарь украинского языка Матеріали до словника писемної та книжної української мови XV-XVIII ст. Словарь был готов к изданию уже в 1904 г. и охватывал 12-13 тысяч заглавных слов. В качестве источников Е. Тимченко использовал 34 памятника украинского яэыка XV-XVIII вв.

Внимательное ознакомление со словарем позволило мне обратить внимание на довольно частые случаи, когда автор словаря или его современные издатели и редакторы не смогли однозначно установить правильное значение данного слова (поэтому они ставят после него вопросительный знак), или - значительно реже - не сумели верно воспроизвести его фонетико-морфологическую структуру, не говоря уже о том, что во многих случаях вообще отсутствуют какие-либо семантические комментарии.

Предметом настоящей статья является попытка рассмотреть 204 заглавных слова, исследуемого словаря, которые оказались слишком трудными для объяснения и заодно проверить, действительно ли можна считать их темными и непонятными, или все-таки существует возможность лишить их клейма таинственности и непонятности.

Результаты кропотливых поисков в словарях восточнославянских и польского языков оказались довольно удовлетворительными. Мне удалось дать правильное толкование значения (иногда структуры) 126 слов. Кроме того, я пришел к выводу, что еще 22 сомнительных слова можна признать правильно объясненными автором (издателями) словаря, хотя они не фиксируются доступными лексикографическими источниками. Лишь 56 лексических единиц не подлежат однозначной интерпретации в свете имеющихся данных. Среди них находятся такие семанитческие группы, как: термины, относящиеся к сапожному ремеслу (затирачка, смольщина, стирачъ, топка, цинаксаръ) и названия разного рода налогов и повинностей (лядкира, отправчое, повивачное, повћчщына, погребщина, покабанщина, покаранщина, присадное). Есть основания утверждать, что некоторые слова, принадлежащие к этой группе, были неправильно прочитаны автором словаря (нпр. крошвниця, кутка, удъ, ядровиця).

Следует ожидать, что дальнейшие исследования и поиски должны в значительной степени уменьшить число темных и загадочных слов в „Материалах” Е. Тимченко.

Treść rozdziału w pliku PDF

Andrzej Pawelec (Instytut Filologii Angielskiej)

Uwaga w kwestii „formalizmu” językoznawstwa kognitywnego

W niniejszym artykule staram się pokazać, że standardowa charakterystyka głównego nurtu językoznawstwa kognitywnego (Lakoffa, Langackera czy Talmy’ego) jako przezwyciężenia „formalizmu Chomsky’ego” nie jest do końca słuszna. Choć propozycje wymienionych autorów rzeczywiście sytuują się bliżej funkcjonalnego bieguna językoznawstwa, to w sensie wskazanym przez Gadamera stanowią formalnie kontynuację wypracowanego przez Chomsky’ego ujęcia, które określa się mianem „mentalizmu lingwistycznego”.

Treść rozdziału w pliku PDF

Grażyna Pietrzak-Porwisz (Instytut Filologii Germańskiej)

The semantics of ‘red’ in Swedish

The paper presents an analysis of Swedish expressions featuring the word röd ‘red’. The semantics of the colour term is reconstructed through the analysis of the collocability of the adjective with names of different classes of objects and phenomena, both in the literal and figurative senses.

The prototypical reference of the adjective is that of fresh blood. Another reference point linked to röd is fire. This is supported not only by the collocability but also by the linguistic connotations that arise from the prototypical meanings. Red as the color of blood is associated with bloodshed, sacrifice, violence and death. Fire is connected with destruction and with strong feelings such as love and rage. Associations with fire have also given rise to some idioms expressing ‘rapidity’.

In reference to the human face and skin the red colour connotes vitality, good health and physical beauty. On the other hand, it is associated with disease and physical symptoms of emotions such as shame, fright and anger.

Other meanings shown by the adjective are based on the phenomenon that red as a colour attracting attention has become a signal of danger and prohibition. In political language röd stands for ‘revolutionary’ and ‘radical’.

Treść rozdziału w pliku PDF

Marek Stachowski (Instytut Filologii Orientalnej)

Język węgierski wśród języków karpackich

Mimo wielowiekowego sąsiedztwa z kilkoma innym językami w Łuku Karpackim język węgierski nie oddziałał na swych sąsiadów pod względem strukturalnym. Niezaprzeczalnie natomiast wpłynął na kształt ich słownictwa, przy czym wpływy te nie zawsze dadzą się spro¬wadzić do prostego dwustronnego zapożyczania wyrazów. Najciekawszą grupą są te wyrazy, które treści karpackie otrzymały już poza językiem węgierskim. Brak oddziaływania na struk¬tury gramatyczne czyni język węgierski w stosunku do innych języków regionu podobnym pod względem pełnionej ongiś roli do języka osmańsko-tureckiego na Bałkanach. Parafrazu¬jąc termin zaproponowany przez H. W. Schallera dla oddania relacji turecko-bałkańskich, uz¬naje się w końcowej części artykułu za rzecz przydatną nazywanie języka węgierskiego nie “językiem karpackim”, lecz “językiem Karpat”.

Treść rozdziału w pliku PDF

Anna Tereszkiewicz (Instytut Filologii Angielskiej)

Błędy językowe i stylistyczne w artykułach angielskiej i polskiej encyklopedii internetowej Wikipedia

Artykuł ukazuje wyniki analizy językowej wybranych tekstów angielskiej oraz polskiej encyklopedii internetowej Wikipedia. Forma Wikipedii jest zdeterminowana przez kształt i sposób funkcjonowania internetu. Encyklopedia ta jest tworzona w całości przez ochotników, co wpływa na warstwę językową poszczególnych artykułów. Analiza ma na celu wyłonienie najczęściej spotykanych błędów językowych pojawiających się w encyklopedii. Określa najczęściej pojawiające się błędy leksykalne, gramatyczne oraz stylistyczne, wskazując na frekwencję ich występowania w obu wersjach encyklopedii. W artykule przedstawiono również cechy różnicujące polskie wydanie Wikipedii od wydania angielskiego.

Treść rozdziału w pliku PDF

Mateusz Urban (Instytut Filologii Angielskiej)

Definicja ligi językowej / areału językowego. Zaproszenie do dyskusji

Artykuł ten jest poświęcony dyskusji nad definicją ligi językowej. Choć pojęcie ligi / areału jest szeroko stosowane w językoznawstwie, brak powszechnie akceptowanej definicji. Różni autorzy w odmienny sposób definiują to pojęcie, nierzadko myląc je z innymi pokrewnymi klasami pojęć (np. substrat, adstrat czy izoglosa). W konsekwencji jest ono często stosowane do opisu znacząco różniących się od siebie zjawisk. Aby uniknąć dalszego mieszania pojęć, koniecznym wydaje się odgraniczenie ich poprzez zaproponowanie spójnej, przemyślanej definicji ligi / areału.

W tabeli załączonej do artykułu znajduje się zestawienie czternastu klasycznych definicji. Tabela (w wierszach) analizuje definicje pod względem obecności w nich kryteriów najczęściej pojawiających się przy definiowaniu ligi (w kolumnach). Ma to na celu uświadomienie czytelnikowi, które z tych kryteriów mogą być traktowane jako inherentne elementy definicji ligi językowej. Definicje uwzględnione w tabeli są zacytowane w załączniku na końcu artykułu. Szybki ich przegląd uświadamia, że użyte w nich wyrażenia są często nieprecyzyjne i nie zawsze przystają do formuły tabeli. Dlatego też autor w kilku miejscach był zmuszony dostosować te sformułowania do schematu tabeli, jednocześnie starając się ograniczyć interpretację, tak by nie zmienić sensu oryginalnej definicji.

Artykuł składa się z trzech części: w pierwszej (1-5) przedstawiona jest dyskusja kryteriów dotychczas branych pod uwagę przy definiowaniu ligi językowej. W części drugiej (6) zaproponowano nową definicję, która rozdziela pojęcia areał i liga. Pierwsze z nich autor rezerwuje dla grup składających się z dowolnej ilości języków, które zajmują określony obszar geograficzny i posiadają w wyniku kontaktów językowych między sobą dowolną liczbę cech wspólnych (przy czym mogą to być zarówno cechy leksykalne, jak i strukturalne, bądź też obydwa typy naraz). Pojęcie ligi odnosić się ma natomiast do grup języków, które mogą się wytworzyć w ramach areału w wyniku bardzo silnego, wielokierunkowego wpływu strukturalnego. Innymi słowy, dla ligi konieczny jest wpływ strukturalny i oddziaływanie wielokierunkowe. W części trzeciej (7) autor dokonuje weryfikacji i oceny nowej definicji, opierając się na lidze bałkańskiej.

Treść rozdziału w pliku PDF (tabela)

Jadwiga Waniakowa (Katerda Językoznawstwa Ogólnego i Indoeuropejskiego)

Mandragora i belladonna – nazwy dwóch roślin magicznych

Mandragora (Mandragora officinarum L.) i pokrzyk wilcza jagoda (Atropa belladonna L.) zostały tu połączone, ponieważ ich nazwy były splecione przez wieki i nie sposób rozpatrywać je osobno z językoznawczego, a także kulturowego punktu widzenia. Celem artykułu jest przedstawienie nazw obu roślin w powiązaniu z ich właściwościami, licznymi przesądami i legendami łączącymi się z nimi. W wyniku analizy możemy stwierdzić, że wiele nazw mandragory przeszło na pokrzyk. Nazwy obu roślin w większości odbijają wiarę w magiczne ich właściwości i przechowują pamięć o ludowych zwyczajach związanych z nimi. Niektóre z nazw łączą się z rzeczywistym wyglądem i cechami rośliny. Wiele nazw przestrzega przed śmiertelnym zagrożeniem ze strony obu roślin.

Treść rozdziału w pliku PDF

Ewa Willim (Instytut Filologii Angielskiej)

On the category of number in language and cognition

Number is the foundation of quantitative evaluation and an important parameter underpinning mental representations of the external reality formed in both the human and the non-human animal brain. It is generally accepted in cognitive sciences that at least some cognitive functions are mediated through language. Like the language faculty, the number faculty is characterized by the properties of recursion and generativity, which raises questions about the nature of the relationship between numerical cognition and language. Simply put, the main question is whether language is the key to number and whether mathematical reasoning can develop without the lexical and syntactic resources of language. This article overviews the results of various studies investigating the nature of the relationship between language and number. Taken together, the studies on the numerical capacities of speakers of indigenous languages lacking names of discrete quantities, pre-linguistic children, speakers with brain damage to the left perisylvian language area, as well as certain non-human animals demonstrate that language and numerical cognition are functionally independent of each other. This finding suggests that the links between language and thought are not as tight and direct as is often argued in linguistics, cognitive and developmental psychology as well as in the philosophy of language.

Treść rozdziału w pliku PDF

Ewa Witalisz, Justyna Leśniewska (Instytut Filologii Angielskiej)

Odczuwanie stopnia trudności słownictwa w języku obcym. Poglądy nauczycieli a poglądy uczących się

Artykuł przedstawia wyniki badania odczuwania stopnia trudności słownictwa w języku obcym, przeprowadzonego wśród nauczycieli języka angielskiego i uczących się na poziomie zaawansowanym. Celem badania było ustalenie, w jakim stopniu nauczyciele i uczący się postrzegają te same słowa jako trudne lub świadczące o zaawansowaniu językowym oraz jakie stosują kryteria. Badani otrzymali tekst napisany przez osobę uczącą się języka angielskiego na poziomie zaawansowanym i ich zadaniem było zaznaczenie słów trudnych oraz podanie kryteriów wyboru. Kryteria trudności słownictwa zostały podzielone na intraleksykalne (długość słowa, pisownia, wymowa, złożoność morfologiczna, mylące podobieństwo form, cechy semantyczne, jak wieloznaczność, ograniczenia rejestru, idiomatyczność), intralingwalne (częstotliwość słowa w języku), interlingwalne (interferencja innego języka) oraz dydaktyczne (typowa sekwencja słownictwa w programach nauczania). Badanie wykazało, iż pomimo różnic w zastosowanych kryteriach trudności słów, wybór słów uznawanych za trudne przez uczących się w dużej mierze pokrywał się z wyborem słów uznanych przez nauczycieli za skomplikowane.

Treść rozdziału w pliku PDF